15 juni 2017

De formatie in historisch perspectief

De Tweede Kamerverkiezingen zijn alweer meer dan 90 dagen geleden en steeds vaker wordt er in de media gesproken over een trage, stugge of stroperige formatie. GroenLinks heeft voor de tweede keer de stekker getrokken uit de onderhandelingen en een van de weinige dingen die Rutte loslaat over de formatie is dat hij vindt dat het maar wat lang duurt. Daarop dringt de vraag zich aan of dat wel echt zo is. Om de huidige formatie meer in perspectief te kunnen plaatsen is het daarom interessant om eens te vergelijken met andere Nederlandse formaties uit de parlementaire geschiedenis.
De formatie in historisch perspectief
Historische formaties
In recente geschiedenis zijn formaties in meer of mindere mate relatief vlot gegaan. Een snelle rekensom leert ons dat de formaties na verkiezingen sinds het kabinet Biesheuvel I van 1971 gemiddeld bijna 100 dagen duren met uitschieters van 208 dagen (Van Agt I - 1977) en 52 dagen (Rutte II - 2012). Bij korte formaties is het vaak makkelijk te duiden waarom de formatie zo voorspoedig verliep. Het kabinet Rutte II werd 54 dagen na de Tweede Kamerverkiezingen al op het bordes gepresenteerd. Bij deze formatie was vanwege de economische crisis haast geboden. Het kabinet Lubbers II had 53 dagen nodig om een Regeerakkoord te smeden. Dit ging zeer voorspoedig doordat de coalitiepartners van het kabinet Lubbers I, CDA en VVD, na de verkiezingen nog steeds een meerderheid hadden. Zij gingen in dezelfde samenstelling door als het kabinet Lubbers I, omdat het CDA en de VVD nog steeds samen een stabiele meerderheid konden vormen.
De langste formatie die Nederland ooit heeft meegemaakt is de formatie van 1977 die 208 dagen heeft geduurd. Dit was voornamelijk doordat lange tijd werd geprobeerd een coalitie te smeden tussen de twee grootste partijen PvdA en CDA. Na 167 dagen werd besloten niet de grootste twee partijen bij elkaar te zetten, maar de nummer twee en drie. De formatie van een CDA/VVD-kabinet duurde vanaf dat moment nog 41 dagen. Samen hadden zij een krappe meerderheid van 77 zetels.
Als er wordt gekeken naar formaties met een gemiddelde duur, zoals het kabinet Van Agt II (108 dagen), Kok I (111 dagen) of Balkenende II (125 dagen), is direct duidelijk dat dit formaties zijn met drie partijen. Als er vanuit dat oogpunt wordt gekeken naar de huidige formatie, waarin voor het eerst sinds de fusie van het CDA in 1980 een coalitie met ten minste vier partijen noodzakelijk is, lijkt het dus niet vreemd dat de formatie lang lijkt te duren. Daarnaast is er op het moment ook geen economische crisis waardoor een vlotte formatie noodzakelijk is. Vanwege de lastige taak ophanden wordt er gespeculeerd over de mogelijkheid van nieuwe verkiezingen. Het is in de Nederlandse parlementaire geschiedenis nog niet voorgekomen dat er na de verkiezingen geen coalitie mogelijk was en er opnieuw verkiezingen zijn uitgeschreven.
Een verkenner, informateur en formateur
Over de verschillende functies omtrent een kabinetsformatie bestaat enige onduidelijkheid. Met reden zien veel mensen niet het verschil tussen verkenner Schippers en informateur Schippers. Het aanstellen van een verkenner gebeurt pas sinds 2012. Daarvoor was het namelijk de koningin die optrad als verkenner. De verkozen fractievoorzitters werden toen op gesprek gevraagd door de koningin. In dat gesprek werden de voorkeuren van de verschillende partijen kenbaar gemaakt.
Vervolgens stelde de koningin een coalitie en een informateur voor, waarna de verschillende partijen, onder leiding van de informateur, gingen onderhandelen voor een nieuw regeerakkoord. In 2012 heeft de Tweede Kamer besloten dat de vorst niet langer optreedt als verkenner, dat er na de verkiezingen in de Kamer wordt gedebatteerd over de uitslag, waarna de Kamer zelf een verkenner aanwijst.
De taak van de verkenners is om te kijken welke verschillende partijen een goede basis zijn voor een stabiele coalitie. Als de verkenner een werkbare coalitie heeft gevonden, wordt hierover een Kamerdebat gehouden waarin de Kamer een informateur aanwijst. De informateur zit de onderhandelingen tussen de partijen voor en heeft als taak om een evenwichtig resultaat neer te zetten waar elke partij zich in kan vinden.
Als er een evenwichtig resultaat is bereikt en een meerderheid van de Tweede Kamer schaart zich achter het Regeerakkoord, dan wordt door de Tweede Kamer de beoogd Minister-President aangewezen als formateur. De formateur heeft als taak om een nieuw kabinet vorm te geven. De formateur benadert, in overleg met de coalitiepartners, de beoogde ministers en staatssecretarissen. Zodra de ministersploeg is ingevuld wordt deze op het bordes van de koning gepresenteerd.
In het huidige formatieproces gebeurt er echter wel iets unieks. Nog niet eerder is er een informateur geweest van een partij die niet zelf een van de onderhandelende partijen is. Een informateur van PvdA-huize die een kabinet probeert te smeden waar zijn eigen partij geen deel van uitmaakt zou erg kunnen bevallen omdat hij verder af staat van de partijpolitiek. Het zou ook kunnen tegenvallen vanwege zijn vaak gegeven ongevraagde adviezen en meningen. Kortom, een zeer interessante ontwikkeling waarvan moet blijken of deze van toegevoegde waarde is. 
 

Voor meer informatie :

Jack de Vries
Board Director, practice lead PA

email: jack.devries@hkstrategies.com