29 februari 2012

Column: Bezuinigen of beter eerst hervormen?

Door Jacqueline Heere - Op 1 maart publiceert het Centraal Planbureau (CPB) haar cijfers over de Nederlandse economie. Dat de voorspellingen niet rooskleurig zijn, is bekend. Interessant is echter te weten waar het politieke steekspel tussen de coalitiepartners en gedoogpartner PVV uiteindelijk toe zal leiden.
Europese eis
Op de dag dat premier Rutte in Brussel is voor de Europese Raad komt het CPB met de voor Nederland belangrijke macro-economische ramingen. Het is geen geheim dat Nederland er niet goed voor staat. Maatregelen voor extra bezuinigingen zullen noodzakelijk zijn.
Overigens zijn bezuinigingen, als ik de Voorjaarsnota’s van de voorlaatste jaren er op na lees, geen uitzondering. De begrotingen van de afgelopen jaren werden ook toen al gekenmerkt door tegenvallers. En ook het kabinet Balkenende IV zag zich halverwege de rit genoodzaakt tot het nemen van extra bezuinigingen. Wat maakt de voorspelling van het CPB dan nu zo bijzonder?
Allereerst het begrotingstekort zelf. Mede op aandringen van Nederland is de afgelopen maanden in Brussel gepleit voor een rigide begrotingsdiscipline van alle EU-landen. Het begrotingstekort mag volgens de Europese richtlijnen waarvoor m.n. Nederland zich hard heeft gemaakt niet boven 3 procent BBP komen. Naar verluidt zit Nederland daar nu boven. Maar de vraag is hoeveel. Moeten we nog eens 5 miljard extra bezuinigen of eerder 10 miljard om niet boven de 3 procent uit te komen?
Een paar dagen voordat het CPB de cijfers bekend maakt, uitte CPB-directeur Teulings in zijn artikel voor de Financial Times zelf zijn twijfels of keiharde bezuinigingen nu “the way forward” zou zijn. Volgens hem niet. Nederland zou in plaats van bezuinigingen in Brussel moeten pleiten voor een soepeler behandeling met betrekking tot de rigide handhaving van de begrotingsdiscipline. Maar leidt Nederland dan geen gezichtsverlies na de harde opstelling in de EU? Wat zal het signaal zijn richting landen als Griekenland, Italië, Spanje en Portugal?


Heet hangijzer
Ten tweede worden de onderhandelingen voor extra bezuinigingen gezien als een testcase voor het voortbestaan van kabinet Rutte I. Het kabinet Rutte I kan in de Tweede Kamer dankzij de gedoogconstructie met de PVV rekenen op een nipte meerderheid. In de Eerste Kamer is zij echter afhankelijk van de steun van de SGP. En laat het nu net deze twee partijen zijn die lijnrecht tegenover elkaar staan wat betreft het al dan niet bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking. De begroting van ontwikkelingssamenwerking is al van 0,8 procent naar 0,7 procent BBP gezakt. De SGP wil niet verder korten op ontwikkelingssamenwerking terwijl de PVV niet wil hervormen zonder aanzienlijke bezuiniging op die post. De PVV voorman was daar onlangs op Twitter nog heel duidelijk over: "Dagelijks toeteren CDA'ers (Verhagen en De Jager) wensen over hervormingen de wereld in, ze krijgen er nul zonder miljardenbezuiniging op ontwikkelingshulp." Ontwikkelingssamenwerking zou dus wel eens het hete hangijzer voor deze onderhandelingen kunnen zijn.


Het H-woord
Als er al bezuinigd wordt op ontwikkelingssamenwerking zal dat ‘slechts’ 2 à 3 miljard opleveren. Dat is dus niet genoeg. Er zal dus meer, veel meer, nodig zijn. En dan gaat het dus om hervormingen binnen de gezondheidszorg, de sociale zekerheid, de pensioenen en de woningmarkt.
Het H-woord zal daarmee ongetwijfeld de revue passeren. Het onderwerp staat al jaren op de agenda. Beslissingen zijn echter nog steeds niet genomen. In een aantal Europese landen is de hypotheekrenteaftrek (geleidelijk) afgeschaft. Als men lering trekt uit een aantal van die Europese voorbeelden heeft dit onderwerp misschien kans van slagen aan de onderhandelingstafel. Wat het extra lastig maakt is dat het H-woord ook alles te maken heeft met vertrouwen in de economie. Hervormingen kunnen dus alleen geleidelijk en met een goed overgangsregime worden ingevoerd. Dat betekent dus minder winst op de korte termijn.
Voor VVD en PVV is hervorming van de woningmarkt onbespreekbaar. Voor het CDA niet. Minister Verhagen heeft in de breedte gezegd dat er in principe geen heilige huisjes mogen zijn. Hij wil ‘slim’ bezuinigen en de economie versterken door hervormingen. Wie ook wel oren heeft naar hervormingen op de arbeidsmarkt en de woningmarkt zijn D66 en GroenLinks. PvdA vindt dat het kabinet de economie moet stimuleren door bijvoorbeeld te investeren in werkgelegenheid.


Gezondheidszorg
Gezondheidszorg is één van de grootste kostenposten op de begroting. Al jaren doen zich hier overschrijdingen voor. Het is te verwachten dat ook hier weer verder in gesneden zal moeten worden. Dat zal aan de onderhandelingstafel nog een hele dobber worden. PVV is namelijk geen voorstander van hervormingen in de gezondheidszorg. En aangezien Fleur Agema de adjudant van Geert Wilders is bij deze onderhandelingen, is te verwachten dat zij de gezondheidsposten met hand en tand zal verdedigen.


De weg naar economische vooruitgang
In 2009 zijn onder kabinet Balkenende IV twintig ambtelijke werkgroepen aan de slag gegaan die een ingrijpende sanering van de overheid moesten onderzoeken. De werkgroepen brachten verslag uit: de overheid moet afslanken en de burger moet meer zelf betalen. Inmiddels zijn we een paar jaar verder en hebben we van die aanbevelingen niet veel teruggezien. En de gaten in de begroting zijn er nog steeds. Hervormingen in de woningmarkt, de pensioenen, de AOW en de gezondheidszorg lijken dus onvermijdelijk. Maar de economie plat bezuinigen is volgens sommige economen nu niet het juiste moment. De grote vraag die Den Haag dus bezighoudt: gaan we ‘plat’ bezuinigen of gaan we hervormen? Ofwel: zal de inhoud leidend zijn of het huishoudboekje? Of slagen de regeringspartijen met steun van de PVV erin beide tegelijkertijd te realiseren? Gezichtsverlies in Brussel is geen optie, dus laat het konijn uit de hoge hoed maar komen!


Jacqueline Heere is Senior Consultant Public Affairs bij Hill + Knowlton Strategies.